Ενώ ο πλανήτης βιώνει μια από τις πιο καταστροφικές χρονιές όσον αφορά τις δασικές πυρκαγιές, με απώλειες ρεκόρ σε τροπικά δάση και τεράστιες εκτάσεις να γίνονται στάχτη (όπως οι πρωτοφανείς απώλειες στον Καναδά και τη Ρωσία το 2024), η 30ή Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (COP30) αποτέλεσε ένα κομβικό σημείο. Για πρώτη φορά σε Σύνοδο κορυφής αυτού του μεγέθους, οι δασικές πυρκαγιές αντιμετωπίζονται ως κεντρικό και συστημικό πρόβλημα της κλιματικής κρίσης, μετατοπίζοντας την έμφαση από την αντιμετώπιση στην πρόληψη.
Η συνειδητοποίηση ότι η φωτιά «γίνεται γρήγορα ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό της παγκόσμιας κλιματικής κρίσης» οδήγησε σε μια σειρά σημαντικών δεσμεύσεων και πρωτοβουλιών, σηματοδοτώντας την αλλαγή του επιχειρησιακού δόγματος σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η «Επιτάχυνση Δράσης για τις Πυρκαγιές» (Wildfire Action Accelerator)
Το κύριο απτό αποτέλεσμα των συζητήσεων υπήρξε η δέσμευση για την κινητοποίηση 100 εκατομμυρίων δολαρίων σε χρηματοδότηση έως το 2030, με στόχο την ενίσχυση των προσπαθειών πρόληψης και αντιμετώπισης των δασικών πυρκαγιών.
Η συμφωνία, γνωστή ως Wildfire Action Accelerator Pledge, υπογράφηκε από περιβαλλοντικούς και δασικούς φορείς κυβερνήσεων (μεταξύ των οποίων το Εκουαδόρ, το Περού, η Γκάνα και η Κένυα), καθώς και από σχεδόν τρεις δωδεκάδες περιβαλλοντικές και αυτόχθονες ομάδες παγκοσμίως. Η αρχική εστίαση δίνεται στη λεκάνη του Αμαζονίου, τη μεγαλύτερη περιοχή τροπικών δασών στον κόσμο, η οποία απειλείται όλο και περισσότερο από ξηρασία και πυρκαγιές.
Η ουσία της δέσμευσης είναι η εξής: η παγκόσμια χρηματοδότηση πρέπει να μετατοπιστεί από την αντίδραση στην πρόληψη.
Η Δύναμη της Παραδοσιακής Γνώσης
Ίσως η πιο ρηξικέλευθη πτυχή των αποφάσεων της COP30 είναι η επίσημη αναγνώριση του ρόλου της Παραδοσιακής Γνώσης των Αυτοχθόνων (Indigenous Knowledge) στη διαχείριση της φωτιάς.
Περισσότερα από 60 κράτη υπέγραψαν μια ξεχωριστή έκκληση για δράση, την οποία πρότεινε η Βραζιλία, με στόχο την ενσωμάτωση αυτής της γνώσης στις εθνικές πολιτικές και τα νομικά πλαίσια έως το 2030.
Οι αυτόχθονες κοινότητες, που ζουν επί χιλιετίες στα δάση, διαθέτουν πολύτιμες πρακτικές, όπως:
-
Δημιουργία αντιπυρικών ζωνών.
-
Προληπτική καύση νεκρής βλάστησης πριν από την ξηρά περίοδο (ελεγχόμενη καύση).
-
Χρήση drones και δορυφορικών εικόνων για έγκαιρη παρέμβαση σε συνεργασία με τις παραδοσιακές τους μεθόδους.
Οι ηγέτες των αυτοχθόνων υποστήριξαν ότι η γνώση τους «δεν είναι απομεινάρι του παρελθόντος, αλλά κλειδί για τη μελλοντική ανθεκτικότητα του πλανήτη». Η τοποθέτηση των τοπικών κοινοτήτων στο επίκεντρο της πρόληψης αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την αποτελεσματικότερη διαχείριση των τοπίων.
Γιατί Τώρα; Η Εξέλιξη της Απειλής
Η δραματική αλλαγή στην προσέγγιση της παγκόσμιας κοινότητας οφείλεται στην αμείλικτη πραγματικότητα της κλιματικής αλλαγής. Η έκθεση του Προγράμματος Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών (UNEP) εκτιμά ότι οι δασικές πυρκαγιές θα αυξηθούν κατά 14% παγκοσμίως έως το 2030 και κατά 30% έως το 2050.
Οι ακραίες θερμοκρασίες, οι παρατεταμένες ξηρασίες και η υποβάθμιση των δασών δημιουργούν πλέον «δύσκολες φωτιές» (megafires) σε περιοχές που στο παρελθόν δεν ήταν επιρρεπείς, όπως ο αρκτικός κύκλος. Η προσέγγιση που βασίζεται αποκλειστικά στην καταστολή (πυροσβεστικά αεροπλάνα και επίγειες δυνάμεις) έχει αποδειχθεί ανεπαρκής, καθώς οι φωτιές είναι πλέον πολύ πιο ισχυρές και απρόβλεπτες.
Η υιοθέτηση ενός ολοκληρωμένου πλαισίου διαχείρισης πυρκαγιών (Integrated Fire Management) στην COP30, το οποίο συνδυάζει την επιστήμη, την πολιτική και την παραδοσιακή γνώση, είναι η αναγνώριση ότι η προσαρμογή στην κλιματική κρίση είναι εξίσου σημαντική με τη μείωση των εκπομπών.
Η Πρόληψη ως Μέτρο Επιβίωσης
Η εστίαση της COP30 στην πρόληψη των δασικών πυρκαγιών αποτελεί μια αναγκαία και καθυστερημένη στροφή στη διεθνή κλιματική πολιτική. Με την παγκόσμια καταστροφή των δασικών εκτάσεων να σπάει συνεχώς ρεκόρ, η απλή πυρόσβεση δεν αρκεί πλέον.
Η δέσμευση για 100 εκατομμύρια δολάρια και, κυρίως, η επίσημη ενσωμάτωση της Γνώσης των Αυτοχθόνων στα εθνικά σχέδια, αναγνωρίζει ότι η ανθεκτικότητα των δασών εξαρτάται από μια ολιστική και κοινοτικά καθοδηγούμενη προσέγγιση. Για χώρες όπως η Ελλάδα, που πλήττονται σφοδρά κάθε χρόνο, οι αποφάσεις αυτές αποτελούν οδηγό. Η πρόκληση πλέον για την παγκόσμια κοινότητα είναι να μετατρέψει τις υποσχέσεις χρηματοδότησης και τις πολιτικές δηλώσεις σε συγκεκριμένα έργα διαχείρισης δασών και μείωσης του κινδύνου, ώστε η πρόληψη να γίνει, επιτέλους, το κεντρικό μέτρο επιβίωσης απέναντι στην κλιματική πύρινη απειλή.
