Γράφουν οι: Δρ. Εμμανουήλ Χατζηγεωργίου και της Ελένη Κοιλάκου
Ποιες χώρες προχωρούν στη «πράσινη μετάβαση» και ποιες μένουν πίσω
Η κλιματική αλλαγή αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας. Το διοξείδιο του άνθρακα (CO₂), προϊόν της καύσης ορυκτών καυσίμων, είναι ο βασικός υπεύθυνος για την υπερθέρμανση του πλανήτη. Παρά τον πρωτοποριακό της ρόλο, η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ο τρίτος μεγαλύτερος ρυπαντής παγκοσμίως, μετά την Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Μια πρόσφατη μελέτη του Δρ. Μάνου Χατζηγεωργίου και της υποψήφιας διδάκτωρ κ. Ελένης Κοιλάκου στο Διεθνές Επιστημονικό Περιοδικό: Environment Systems and Decisions (https://link.springer.com/article/10.1007/s10669-025-10044-z)εξετάζει πώς εξελίχθηκαν οι εκπομπές CO₂ σε εννέα ευρωπαϊκές χώρες την περίοδο 2000–2018 και ποιοι παράγοντες ευθύνονται για την αύξηση ή την μείωση τους.
- ΣΧΗΜΑ: Εξέλιξη των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, 2000-2018 (σε μεγατόνους)
Τι δείχνει η έρευνα
Οι χώρες που μελετήθηκαν ήταν: Δανία, Σουηδία, Φινλανδία, Γερμανία, Γαλλία, Ολλανδία, Ιταλία, Ελλάδα και Τσεχία. Οι ερευνητές ανέλυσαν πέντε βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν τις εκπομπές:
- το εισόδημα,
- την ενεργειακή ένταση (πόση ενέργεια χρειάζεται για να παραχθεί μια μονάδα ΑΕΠ),
- τη δομή του ενεργειακού μείγματος,
- τον πληθυσμό
ΠΙΝΑΚΑΣ: Επίδραση παραγόντων στη μεταβολή των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, 2000-2018
Η εικόνα που προκύπτει είναι ξεκάθαρη: η αύξηση του εισοδήματος είναι ο κυριότερος παράγοντας ανόδου των εκπομπών, με σημαντικές όμως χωρικές διαφοροποιήσεις εντός Ε.Ε. Στην Τσεχία, για παράδειγμα, η αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ οδηγεί σε αύξηση των εκπομπών κατά 55%, ενώ στη Γαλλία περιορίζεται στο +12%.
Από την άλλη, η ενεργειακή ένταση λειτούργησε ως το μεγαλύτερο «αντίβαρο». Οι περισσότερες χώρες βελτίωσαν θεαματικά την ενεργειακή τους αποδοτικότητα. Η Σουηδία πέτυχε μείωση των εκπομπών κατά 40%, η Τσεχία 35%, ενώ και η Ελλάδα κατέγραψε περίπου μείωση 30%. Αυτό σημαίνει ότι οι οικονομίες παράγουν περισσότερο με λιγότερη ενέργεια.
Η δομή του ενεργειακού μείγματος είχε μικρότερη συμβολή. Στη Δανία και στη Σουηδία οι μεταβολές στη σύνθεση του ενεργειακού μίγματος είχαν ως αποτέλεσμα τη μείωση των εκπομπών, όμως στη Γερμανία και τη Γαλλία η επίδραση του συγκεκριμένου παράγοντα ήταν ασθενής λόγω της συνεχιζόμενης εξάρτησης από ορυκτά καύσιμα ή στην περίπτωση της Γαλλίας, λόγω του ήδη υψηλού ποσοστού πυρηνικής ενέργειας που χρησιμοποιείται στην ηλεκτροπαραγωγή.
Το δημογραφικό στοιχείο είχε μικρή αλλά θετική επίδραση: σε χώρες με αύξηση πληθυσμού (π.χ. Σουηδία) οι εκπομπές ενισχύθηκαν ελαφρώς, ενώ στην Ελλάδα η δημογραφική στασιμότητα και η γήρανση του πληθυσμού οδήγησαν σε μηδενική συμβολή στα επίπεδα εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.
Η ιδιαίτερη περίπτωση του Νότου
Στην Ελλάδα και την Ιταλία παρατηρείται κάτι παράδοξο: το εισόδημα είχε ουδέτερη ή και αρνητική επίδραση στις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Αυτό όμως δεν οφείλεται σε «πράσινη» μετάβαση, αλλά στην οικονομική κρίση που συρρίκνωσε το ΑΕΠ και την κατανάλωση ενέργειας. Οι εκπομπές μειώθηκαν επειδή η οικονομία κατέρρευσε, όχι επειδή έγινε πιο βιώσιμη.
Αντίθετα, η Σουηδία και η Τσεχία αποτελούν πετυχημένα πρότυπα ενεργειακής μετάβασης καθώς κατάφεραν να συνδυάσουν οικονομική ανάπτυξη με μείωση εκπομπών, γεγονός που οφείλεται κυρίως σε επενδύσεις στην βελτίωση της ενεργειακής αποδοτικότητας και σε μεταβολή του ενεργειακού μείγματος με αύξηση του ποσοστού συμμετοχής των ΑΠΕ στην τελική ενεργειακή κατανάλωση.
Το μεγάλο στοίχημα της Ευρώπης
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δεσμευθεί να μειώσει τις εκπομπές κατά 55% έως το 2030 και να φτάσει στην «κλιματική ουδετερότητα» το 2050. Όμως οι αποκλίσεις μεταξύ χωρών είναι σημαντικές. Οι χώρες του Βορρά κινούνται πιο δυναμικά, ενώ οι χώρες του Νότου αντιμετωπίζουν σημαντικά εμπόδια προς την ενεργειακή μετάβαση, κυρίως λόγω οικονομικών και θεσμικών/γραφειοκρατικών εμποδίων που σχετίζονται με διαχρονικές τους δομικές αδυναμίες.
Η μελέτη τονίζει ότι η βελτίωση της ενεργειακής αποδοτικότητας είναι αναγκαία για την μείωση των εκπομπών CO2, αλλά όχι επαρκής. Για να πετύχει η Ευρώπη την κλιματική ουδετερότητα και την ενεργειακή της ανεξαρτησία, χρειάζονται επιπλέον:
- περισσότερες και πιο στοχευμένες επενδύσεις σε Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας,
- καινοτομία σε χαμηλού άνθρακα τεχνολογίες,
- πολιτικές που θα αποσυνδέουν την οικονομική ανάπτυξη από τις εκπομπές.
Εξίσου σημαντικό είναι να αποφεύγεται η «ψευδαίσθηση προόδου» που προκαλούν οι κρίσεις. Η μείωση εκπομπών μέσω ύφεσης, όπως συνέβη στην Ελλάδα, δεν αποτελεί λύση. Μόνο μια σταθερή, οργανωμένη πράσινη στρατηγική μπορεί να φέρει βιώσιμα αποτελέσματα.
Συμπεράσματα
Το μήνυμα είναι σαφές: η οικονομική μεγέθυνση δεν σημαίνει αυτόματα περισσότερη ρύπανση. Υπάρχουν χώρες που δείχνουν πως η οικονομική πρόοδος μπορεί να συμβαδίσει με την προστασία του περιβάλλοντος.
Οι Ευρωπαϊκές Οικονομίες καλούνται να αποδείξουν ότι μπορούν να πετύχουν την «αποσύνδεση», δηλαδή να συνεχίσουν να αναπτύσσονται οικονομικά χωρίς να επιβαρύνουν το φυσικό περιβάλλον. Αυτό θα απαιτήσει συνδυασμό τεχνολογικής καινοτομίας, κοινωνικής αποδοχής και πολιτικής βούλησης.
Σύντομα Βιογραφικά Συγγραφέων
Ο Δρ. Μάνος Χατζηγεωργίου είναι Ηλεκτρολόγος Μηχανικός στην Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου και μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Ινστιτούτο Αστικού Περιβάλλοντος και Ανθρώπινου Δυναμικού (ΙΠΑΔ) του Παντείου Πανεπιστημίου. Είναι κάτοχος Διπλώματος Ηλεκτρολόγου Μηχανικού και Μηχανικού Υπολογιστών από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ), Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης στην Περιβαλλοντική Πολιτική, καθώς και Διδακτορικού Διπλώματος στον τομέα της Ενεργειακής Μοντελοποίησης και Πολιτικής από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Έχει δημοσιεύσει σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά και έχει παρουσιάσει εργασίες του σε διεθνή συνέδρια σχετικά με την Ενέργεια, την Περιβαλλοντική και την Κλιματική Πολιτική. Διαθέτει επαγγελματική εμπειρία τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο τομέα, ενώ τα τρέχοντα ερευνητικά του ενδιαφέροντα επικεντρώνονται σε ποσοτικές μεθόδους (Δείκτες, Στατιστική, Οικονομετρία) σε ζητήματα ενέργειας και βιωσιμότητας. (manoschatz1981@gmail.com).
Η κ. Ελένη Κοιλάκου είναι Υποψήφια Διδάκτωρ στο Τμήμα Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών. Η διατριβή της έχει τίτλο: «Η Σχέση μεταξύ Οικονομίας και Περιβαλλοντικών Πόρων: Προσδιοριστικοί παράγοντες των ενεργειακά σχετιζόμενων εκπομπών CO₂. Μελέτες περίπτωσης από ανεπτυγμένες και αναπτυσσόμενες οικονομίες.» Τα βασικά της ερευνητικά ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στην ανάλυση αποσύνθεσης των ενεργειακά σχετιζόμενων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και στη μελέτη της αποσύνδεσης μεταξύ οικονομικής ανάπτυξης και κατανάλωσης ενέργειας. Είναι κάτοχος Πτυχίου στη Διοίκηση Επιχειρήσεων από το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και Μεταπτυχιακού Διπλώματος στην Εφαρμοσμένη Οικονομική και Διοίκηση από το Πάντειο Πανεπιστήμιο. (elenikoilakou@gmail.com).
