Η παγκόσμια Ενεργειακή Μετάβαση προς τις μηδενικές εκπομπές άνθρακα βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, αλλά κρύβει ένα «βρώμικο» μυστικό: την εκρηκτική άνοδο της ζήτησης για Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (ΚΠΥ), όπως το λίθιο, το κοβάλτιο, το νικέλιο και οι σπάνιες γαίες. Τα μέταλλα αυτά, απαραίτητα για τις μπαταρίες, τους ηλιακούς συλλέκτες και τις ανεμογεννήτριες, απειλούν να προκαλέσουν νέες περιβαλλοντικές καταστροφές και παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εκτός αν αλλάξει ριζικά ο τρόπος με τον οποίο χρηματοδοτείται η εξόρυξή τους.
Σε μια κρίσιμη έκθεση του Διεθνούς Πάνελ Πόρων (IRP), που φιλοξενείται από το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών (UNEP), απευθύνεται μία άμεση έκκληση προς τις κυβερνήσεις και τους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς: να μεταρρυθμίσουν πλήρως τη χρηματοδότηση του εξορυκτικού κλάδου. Ο κίνδυνος, σύμφωνα με την έκθεση, είναι η Πράσινη Μετάβαση να επαναλάβει τα κοινωνικά και περιβαλλοντικά λάθη που χαρακτήρισαν την εποχή των ορυκτών καυσίμων.
Εκρηκτική Ζήτηση και Περιβαλλοντικό Αποτύπωμα
Η ανησυχία είναι δικαιολογημένη. Η παγκόσμια ζήτηση για βασικές ΚΠΥ αναμένεται να αυξηθεί κατακόρυφα για παράδειγμα, η ζήτηση για λίθιο προβλέπεται να είναι εννέα φορές υψηλότερη έως το 2050, σε σύγκριση με την παραγωγή του 2022. Ήδη, η εξόρυξη ορυκτών αντιπροσωπεύει πλέον το ήμισυ της συνολικής χρήσης πρώτων υλών παγκοσμίως, επιβαρύνοντας δυσανάλογα την παγκόσμια βιοποικιλότητα και τα οικοσυστήματα.
Οι Πέντε Πυλώνες της Μεταρρύθμισης
Για να διασφαλιστεί ότι η παραγωγή των κρίσιμων μετάλλων θα είναι σύμφωνη με τους στόχους ESG (Περιβαλλοντικούς, Κοινωνικούς, Διακυβέρνησης) και θα σέβεται τα δικαιώματα των Αυτοχθόνων Πληθυσμών, ο ΟΗΕ προτείνει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο μεταρρύθμισης που εστιάζει στον χρηματοπιστωτικό τομέα:
- Αλλαγή της Χρηματοδότησης: Οι τράπεζες και οι επενδυτές καλούνται να αναδιαμορφώσουν το χρηματοπιστωτικό σύστημα, διοχετεύοντας κεφάλαια μόνο σε εξορυκτικά έργα που πληρούν υψηλά ESG κριτήρια και εφαρμόζουν αποδεδειγμένα πρακτικές υπεύθυνης εξόρυξης.
- Ταξινομίες Βιώσιμης Χρηματοδότησης: Οι κυβερνήσεις πρέπει να συμπεριλάβουν ρητά τα έργα εξόρυξης με επικυρωμένα σχέδια μετάβασης ESG στις εθνικές και περιφερειακές Ταξινομίες Βιώσιμης Χρηματοδότησης.
- Αποκλεισμός Προστατευόμενων Περιοχών: Οι επενδύσεις στον εξορυκτικό κλάδο πρέπει να συνδέονται με κλιματικά και περιβαλλοντικά θετικά αποτελέσματα, με την ρητή απαγόρευση εξόρυξης σε προστατευόμενες περιοχές και κρίσιμα οικοσυστήματα.
- Διαφάνεια και Παρακολούθηση: Προτείνεται η καθιέρωση Ψηφιακών Διαβατηρίων Προϊόντος (ΨΔΠ) για τις πρώτες ύλες, ώστε να παρακολουθούνται τα δεδομένα ESG και ολόκληρος ο κύκλος ζωής των μετάλλων, από το ορυχείο έως τον καταναλωτή. Επιπλέον, κρίνεται απαραίτητη η δημιουργία μιας παγκόσμιας βάσης δεδομένων για τα εξορυκτικά απόβλητα/τέλματα για τον εντοπισμό και τη διαχείριση των κινδύνων.
- Προτεραιότητα στην Κυκλική Οικονομία: Η μόνη μακροπρόθεσμη λύση είναι η μείωση της εξάρτησης από την πρωτογενή εξόρυξη. Οι επενδύσεις πρέπει να στραφούν στην Κυκλική Οικονομία, την ανακύκλωση, την επαναχρησιμοποίηση και τον οικολογικό σχεδιασμό των προϊόντων, ώστε να μειωθεί η ανάγκη για νέα εξόρυξη.
Η έκθεση καθιστά σαφές ότι η Πράσινη Μετάβαση δεν μπορεί να γίνει εις βάρος του πλανήτη και των κοινωνιών. Χωρίς ριζική μεταρρύθμιση της χρηματοδότησης, ο κόσμος κινδυνεύει απλώς να αντικαταστήσει τη ρύπανση των ορυκτών καυσίμων με την περιβαλλοντική και κοινωνική ρύπανση των κρίσιμων μετάλλων.
