Της Αλεξάνδρας Πολιτάκη,
Πρέσβειρα του Συμφώνου για το Κλίμα,
Συν-ιδρύτρια & Επικεφαλής Διεθνές Ινστιτούτου για την Κλιματική Αλλαγή
Δεν μπορούμε να σχεδιάζουμε βιώσιμες πόλεις χωρίς να σχεδιάζουμε ανθεκτικές κοινωνίες. Πρόκειται για ταυτόσημο εγχείρημα.
Σε έναν πολιτισμό που αποδεικνύεται ολοένα και λιγότερο βιώσιμος, το διπλό αίτημα για την ενίσχυση της ανθρώπινης και κοινωνικής ανθεκτικότητας και της δημιουργίας βιώσιμων πόλεων, βρίσκεται στην καρδιά του γενικότερου αιτήματος περί ανθεκτικότητας στη συζήτηση για την κλιματική κρίση. Απαιτεί πολιτικές και δράσεις, ειδικό σχεδιασμό και ευρείας κλίμακας παρεμβάσεις, ή όπως όλοι λένε, μια συστημική αλλαγή. Έτσι, ως εξαιρετικά ενδιαφέρον και απαιτητικό ερώτημα σχετικά με την ανθρώπινη και κοινωνική ανθεκτικότητα και τις βιώσιμες πόλεις, αναδύεται μάλλον ένα που εμπεριέχει και πολλά άλλα: χρειαζόμαστε ένα νέο μοντέλο πόλης ή ένα νέο μοντέλο ζωής;
Image Source: DALL·E
Η συζήτηση για την ανθεκτικότητα με επίκεντρο τα κτίρια, τις τεχνικές λύσεις, τη βελτίωση των υλικών και την καινοτομία, μοιάζει να αναζητά να απαντήσει με τρόπο οριστικό στις ανάγκες που αναδύονται στο πλαίσιο της κλιματικής κρίσης και στις απαιτήσεις της Πράσινης Μετάβασης. Όμως, η «βιώσιμη πόλη» θα ήταν κάπως περίεργο και σίγουρα ατελές, να νοηθεί πέρα ή χωρίς της αντίληψη της «βιώσιμης αστικής ζωής». Και υπάρχει διαφορά στις απαντήσεις που δίνοντας στα ερωτήματα: «Θέλουμε να βελτιώσουμε αυτό το κτίριο;», από το «θέλουμε να βελτιώσουμε αυτήν τη ζωή (στην πόλη);». Απαντώντας στο δεύτερο, χρειάζεται να συμπεριλάβουμε κι άλλα κέντρα πέρα από αυτά που θέτει η ανάγκη: τον άνθρωπο, την κοινότητα, τα όνειρα, τις προσδοκίες, τις σχέσεις, τη μνήμη, τον πολιτισμό, την ευτυχία. Και είναι σχεδόν βέβαιο ότι, οι διαδοχικές απαντήσεις στο δεύτερο ερώτημα θα οδηγήσουν σε ένα όχι απλά απαιτητικό, αλλά ιδιαίτερα σκληρό (ανεξάρτητα από τη στάση που θα κρατήσουμε μετά την απάντηση) και μάλλον τελικό ερώτημα «ζω μια ωραία ζωή;»
Από την άλλη, η ανθρώπινη ανθεκτικότητα δεν μπορεί να γίνεται αντιληπτή μόνο ως μια ικανότητα (η ικανότητα ενός συστήματος, κοινότητας ή κοινωνίας που εκτίθεται σε κινδύνους να αντισταθεί, να απορροφήσει, να προσαρμοστεί, να μετασχηματισθεί και να ανακάμψει από τις επιπτώσεις έγκαιρα και αποτελεσματικά με τη διατήρηση και αποκατάσταση των βασικών δομών και λειτουργιών του μέσω της διαχείρισης κινδύνου ΟΗΕ), στην οποία θα εκπαιδευτούμε ή θα καλλιεργήσουμε. Ούτε και μόνο ως μια διαδικασία στη βάση της κατανόησης της αλληλεπίδρασης των εξωτερικών και εσωτερικών επιρροών (μια σημαντική συνεισφορά της δεκαετίας ΄80-΄90). Αναμφίβολα, θα κρατήσουμε την ανάπτυξη, τον πειραματισμό και τις παρεμβάσεις που εμπλούτισαν την έννοια της ανθρώπινης ανθεκτικότητας στη δεκαετία ’90-2000, και μας έδωσαν ως εργαλεία πλέον την «πρόληψη», την «άμεση παρέμβαση» την «αποκατάσταση» και άλλαξαν τη δράση στο πεδίο. Όμως, η ολιστική προσέγγιση που ακολούθησε μετά το 2000, μοιάζει να αποδίδει καλύτερα τους μετασχηματισμούς στις προσεγγίσεις της ανθρώπινης ανθεκτικότητας από ιδιότητα, σε διαδικασία, και από διαδικασία σε κατασκευή.
Πώς όμως κατασκευάζουμε την ανθρώπινη ανθεκτικότητα και κατ΄ επέκταση τις ανθεκτικές κοινωνίες; Σε ποιο πλαίσιο σχεδιάζουμε; Γιατί είναι διαφορετικός ο σχεδιασμός που απαντά σε μία σύνθετη κατάσταση, όπως είναι η Πράσινη Μετάβαση και διαφορετικός αυτός που απαντά σε μία κρίση, όπως η κλιματική κρίση. Ακόμη και η έννοια της βιωσιμότητας, θεωρώντας αυτήν ως το πλαίσιο σχεδιασμού, αλλάζει.
Και το ερώτημα προκύπτει καθώς το πλαίσιο, στη συζήτηση αυτή, είναι στενά συνδεδεμένο με το μοντέλο που θα παράξει, αλλά και με τους τρόπους που το μοντέλο αυτό θα παραχθεί.
Με τον τρόπο δηλαδή που θα οργανώσει ζητήματα όπως οι πολλές αποφάσεις, τα διαφορετικά επίπεδα στα οποία παίρνονται, τους πολλούς παράγοντες που εμπλέκονται, τις κοινές στοχεύσεις που απαιτούνται, τις ιδιαιτερότητες, τις παροδικότητες και τις διαχρονικότητες. Αλλά και ζητήματα ενδεχομένως πιο «χωρικά», όπως η ανομοιογένεια του αστικού οικοσυστήματος, «παραδοσιακοί διαχωρισμοί» (πόλη-φύση) και οι διαλεκτικές σχέσεις που αναπτύσσουν, παγιωμένες χωρικές μορφές και οι χωρικές διεκδικήσεις, αναπλάσεις, ή/και νέες χρήσεις. Αλλά και πώς θα αξιολογήσει, ιεραρχήσει και διαχειριστεί σημαντικές έννοιες στην ανθρώπινη ζωή όπως δικαιώματα, δικαιοσύνη, ευαλωτότητα, ευζωία, ισότητα, αξιοπρέπεια, ποιότητα ζωής, συμμετοχή, αισθητική.
Τελικά, πώς θα διαχειριστεί ή θα συνδιαλλαγεί με το υπάρχον σύστημα για να παράξει κάτι νέο.
Το να συνθέσεις στοιχεία από διαφορετικές προσεγγίσεις και πλαίσια δεν είναι ποτέ εύκολο, μερικές φορές αποδεικνύεται ότι δεν είναι εφικτό, και άλλες ότι δεν δημιουργεί κοινωνική συνοχή· διαπίστωση πολύ κρίσιμη, καθώς η κοινωνική συνοχή μετεξελίσσεται σε βασικό στοιχείο της κοινωνικής ανθεκτικότητας και κοινωνική συνοχή δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς συμπερίληψη και συμμετοχικότητα.
Έτσι, ο τρόπος σχεδιασμού μετεξελίσσεται σε κρίσιμο διακύβευμα. Συγκεντρωτικά, με έναν κεντρικό σχεδιασμό όπου όλα είναι σχεδιασμένα ως σύνολο σε ένα σταθερό σχέδιο; Σε ένα πλαίσιο πολυσυλλεκτικότητας που θα στηρίζεται σε ανεξάρτητες συνεισφορές μεν, αλλά θα έχουν όλες την ίδια μορφή στερώντας κάθε ποικιλομορφία; Ο τρόπος θα έχει τους ίδιους περιορισμούς ή προϋποθέσεις συμμετοχής για όλους, οδηγώντας σε ένα μάλλον δύσκαμπτο και αμφίβολης συμπεριληπτικότητας μοντέλο; Η προώθηση της τοπικότητας (τοπικές λύσεις, τοπικές παρεμβάσεις) πόσο εντός η εκτός συνόλου θα μπορεί να είναι; Η απόφαση θα είναι αυτόνομη και σε ποιον βαθμό; και σε τι ποσοστό αλληλεπίδρασης με άλλες; Και τελικά ποιος θα την πάρει;
Καθώς πάνω από το μισό του παγκόσμιου πληθυσμού (55%) ζει σήμερα στις πόλεις, και το ποσοστό αυτό εκτιμάται ότι θα πλησιάσει το 70% το 2050, ποια πιστεύεται ότι είναι η σωστή φράση για να περιγράψει το φαινόμενο; «δημιουργία των πόλεων» ή «εμφάνιση των πόλεων»; Νομίζω ότι η απάντηση δείχνει το σημείο που ξεκινά ο σχεδιασμός.
Eνημερωτικό Σημείωμα: Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Κλίμα αποτελεί μία πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Συντονιστής του Συμφώνου στην Ελλάδα είναι ο οργανισμός ΙΝΖΕΒ. Για όποια πληροφορία σχετικά με το Σύμφωνο ή για κλιματικές δράσεις που θα σας ενδιέφερε να διοργανώσετε, μπορείτε να επικοινωνείτε με την Ομάδα Συντονισμού στο inzeb@inzeb.org ή στο τηλέφωνο 210 6394608.
