Σήμερα ένα ζήτημα με αυξανόμενη ανησυχία είναι η μόλυνση των υδάτων από τις υπερφθοροαλκυλιωμένες και πολυφθοροαλκυλιωμένες ουσίες (PFAS). Γνωστές ως «παντοτινά χημικά» ή «χημικά της αιωνιότητας», λόγω της ακραίας τους ανθεκτικότητας, οι PFAS αποτελούν μια τεράστια ομάδα περίπου 10.000 διαφορετικών ενώσεων που χρησιμοποιούνται ευρέως σε βιομηχανικά και καταναλωτικά προϊόντα, όπως αφροί πυρόσβεσης, αντικολλητικές επιστρώσεις, υφάσματα, συσκευασίες τροφίμων και καλλυντικά.
Πέρα από την επιμονή τους στο περιβάλλον, οι PFAS έχουν την ικανότητα να βιοσυσσωρεύονται σε ζωντανούς οργανισμούς, να εμφανίζουν υψηλή κινητικότητα στο νερό, το έδαφος και τον αέρα, να μεταφέρονται σε μεγάλες αποστάσεις και να προκαλούν (οικο)τοξικολογικές επιπτώσεις τόσο στον άνθρωπο όσο και στο περιβάλλον. Έχουν συνδεθεί με σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, συμπεριλαμβανομένων αυξημένου κινδύνου για καρκίνο, ηπατικές βλάβες, διαταραχές του θυρεοειδούς, μειωμένη γονιμότητα, αναπτυξιακά προβλήματα και καταστολή του ανοσοποιητικού συστήματος.
Η Κατάσταση στην Ευρώπη και η Ελληνική Διάσταση
Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), η ουσία PFOS (μία από τις πιο μελετημένες PFAS) είναι ευρέως διαδεδομένη στα ευρωπαϊκά ύδατα, ξεπερνώντας συχνά τα νομοθετικά όρια. Μεταξύ 2018 και 2022, ποσοστά που κυμαίνονται από 51% έως 100% σε ποτάμια, λίμνες και μεταβατικά/παράκτια ύδατα υπερέβησαν τα ετήσια Πρότυπα Περιβαλλοντικής Ποιότητας (ΠΠΠ) για το PFOS. Ειδική ανησυχία προκαλούν οι βραχείας αλυσίδας PFAS, όπως το τριφθοροοξικό οξύ (TFA), που ανιχνεύονται όλο και περισσότερο στα υπόγεια ύδατα της Ευρώπης, απειλώντας το πόσιμο νερό λόγω της δυσκολίας απομάκρυνσής τους.
Στην Ελλάδα, η ανησυχία εντοπίζεται ιδιαίτερα στο Θριάσιο Πεδίο (περιοχή Ασπροπύργου/Ελευσίνας), το οποίο έχει χαρακτηριστεί ως σημείο υψηλής ρύπανσης («hotspot») λόγω της βιομηχανικής δραστηριότητας. Το «Forever Pollution Project» έχει εντοπίσει πάνω από 120 σημεία μόλυνσης PFAS στην Ελλάδα, με το Θριάσιο Πεδίο να καταγράφει τις υψηλότερες συγκεντρώσεις στα υπόγεια ύδατα. Έρευνες έχουν δείξει την παρουσία PFAS σε επιφανειακά, υπόγεια, ακόμη και σε πόσιμα ύδατα της περιοχής, ξεπερνώντας τα προτεινόμενα ευρωπαϊκά όρια και προκαλώντας έντονη ανησυχία στη δημόσια υγεία. Υπάρχουν αναφορές για παρακολούθηση της κατάστασης από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας και την ΕΥΔΑΠ.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να αντιμετωπίσει την πρόκληση. Η Οδηγία Πλαίσιο για τα Ύδατα (ΟΠΥ) απαιτεί την παρακολούθηση ουσιών προτεραιότητας όπως το PFOS στα επιφανειακά ύδατα. Η αναθεωρημένη Οδηγία για το Πόσιμο Νερό (DWD), που υιοθετήθηκε το 2020, απαιτεί την παρακολούθηση των επιπέδων PFAS στο πόσιμο νερό από το 2026, θέτοντας όρια για επιμέρους ουσίες και το σύνολό τους. Ωστόσο, υπάρχει σαφής ανάγκη για διευρυμένες δραστηριότητες παρακολούθησης, πιο ευαίσθητες αναλυτικές μεθόδους και αυξημένη κάλυψη διαφορετικών ενώσεων PFAS για να κατανοηθεί πλήρως και να αντιμετωπιστεί η εκτεταμένη μόλυνση.
Η μάχη κατά των «παντοτινών χημικών» είναι ένας αγώνας δρόμου για την προστασία των υδάτινων πόρων και της δημόσιας υγείας. Η συνεργασία μεταξύ επιστημόνων, κυβερνήσεων και βιομηχανίας, καθώς και η ενίσχυση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας, είναι απαραίτητες για την αποκατάσταση των μολυσμένων περιοχών και την αποτροπή μελλοντικών μολύνσεων.
