Κάθε φορά που μιλάμε για κλιματικούς πρόσφυγες, η συζήτηση καταλήγει σχεδόν πάντα στο ίδιο σημείο: «θα είναι πρόβλημα στο μέλλον». Μια νέα επιστημονική έρευνα, δημοσιευμένη τον Ιανουάριο του 2026 στο περιοδικό Ocean and Society, έρχεται να ανατρέψει αυτή την αντίληψη με εμπειρικά δεδομένα και ανθρώπινες μαρτυρίες που αφήνουν ελάχιστα περιθώρια αμφισβήτησης.
Η μελέτη είναι αποτέλεσμα κοινής πρωτοβουλίας του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες (ΕΣΠ) και του WWF Ελλάς και υπογράφεται από τους Θεοδότα Νάντσου, Κωνσταντίνο Βλαχόπουλο, Εμμανουέλα Δούση και Νασρουντίν Νιζάμη και βασίζεται σε 70 αυτοπρόσωπες συνεντεύξεις με μετανάστες, πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο που διαμένουν σήμερα στην Ελλάδα και το Βέλγιο.
Η Μεσόγειος ως Κατοπτρισμός της Κλιματικής Κρίσης
Η επιλογή της Μεσογείου ως γεωγραφικού πλαισίου δεν είναι τυχαία. Σύμφωνα με τα στοιχεία της UNHCR, μόνο το 2025 καταγράφηκαν 139.550 αφίξεις στη Μεσόγειο, εκ των οποίων πάνω από 94% δια θαλάσσης. Η Ελλάδα, στην ανατολική Μεσόγειο, δέχτηκε 41.271 από αυτές τις αφίξεις. Είναι δηλαδή η πρώτη γραμμή της Ευρώπης απέναντι σε ανθρώπινες κινήσεις που πλέον, όπως αποδεικνύει η έρευνα, δεν οφείλονται μόνο σε πολέμους και οικονομική φτώχεια.
Οι ερευνητές μίλησαν με ανθρώπους από 18 χώρες, κυρίως από Νότια και Νοτιοανατολική Ασία, τη Μέση Ανατολή και την υποσαχάρια Αφρική, χώρες που εμφανίζονται στα διεθνή κλιματολογικά μοντέλα ως εξαιρετικά ευάλωτες στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Τι Έδειξαν τα Δεδομένα
Από τα 70 άτομα που συμμετείχαν, ο μισοί, 35 συνολικά, δήλωσαν ότι κλιματικοί παράγοντες επηρέασαν την απόφασή τους να φύγουν. Από αυτούς, οι 18 (26% του συνόλου) δήλωσαν ότι η κλιματική κρίση ήταν η κύρια αιτία μετακίνησής τους, ενώ 17 ακόμα την ανέφεραν ως δευτερεύοντα, αλλά καθοριστικό παράγοντα.
Τρεις χώρες ξεχωρίζουν: 100% των ερωτηθέντων από Σομαλία, Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και Σιέρα Λεόνε δήλωσαν κλιματικό προφίλ μετανάστευσης. Και οι τρεις ανήκουν στη λίστα των Λιγότερο Ανεπτυγμένων Χωρών του ΟΗΕ, χώρες με ελάχιστους πόρους για να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες φαινομένων που δεν προκάλεσαν οι ίδιες.
Τα κλιματικά γεγονότα που περιγράφηκαν ως αποφασιστικά για τη φυγή των συνεντευξιαζόμενων ελέγχθηκαν στη συνέχεια σε σχέση με επιστημονικές μελέτες απόδοσης ακραίων καιρικών φαινομένων στην κλιματική αλλαγή. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η σύνδεση επιβεβαιώθηκε: πλημμύρες στο Μπαγκλαντές (2022), κατολισθήσεις στη Σιέρα Λεόνε (2017), ακραίος καύσωνας στο Σαχέλ (2024), καταστροφικές πλημμύρες στο Αφγανιστάν (2024) και στο Πακιστάν (2022).
Ανθρώπινες Φωνές
Αυτό που κάνει την έρευνα εξαιρετικά σημαντική δεν είναι μόνο τα νούμερα, αλλά οι μαρτυρίες των ίδιων των ανθρώπων.
Ένας 19χρονος από το Μπάγκλαν του Αφγανιστάν, που συνεντευξιάστηκε στο κλειστό κέντρο φύλαξης της Λέσβου, περιέγραψε με δάκρυα πώς έχασε τη μητέρα και τον αδερφό του σε πλημμύρα. Είχε ήδη χάσει τη δουλειά του στη γεωργία λόγω των επαναλαμβανόμενων καταστροφών. «Πολλοί άνθρωποι φεύγουν τη νύχτα για να γλιτώσουν, γιατί την ημέρα πνίγονται», είπε.
Ένας μετανάστης από τη Σίλκοτ του Πακιστάν, που μένει τώρα στην Αθήνα, περιέγραψε πώς στο χωριό του οι πλημμύρες έχουν γίνει τόσο συχνές που θεωρούνται «κανονικές», ώσπου το 2014 μια μεγάλη καταστροφή κατέστρεψε σχεδόν τα πάντα. «Σκοτώθηκε ο γείτονάς μου. Όλα τα σπίτια καταστράφηκαν».
Μία νεαρή γυναίκα από τη Σιέρα Λεόνε, μίλησε για πλημμύρες τόσο καταστροφικές που οικογένειες κοιμούνταν στο εθνικό στάδιο και παιδιά σχολικής ηλικίας έχαναν εβδομάδες διδασκαλίας.
Το «Πολύπλοκο Πρόβλημα» που Δεν Θέλουμε να Δούμε
Η έρευνα αποφεύγει να απλοποιήσει. Οι ερευνητές χρησιμοποιούν τον όρο «πολλαπλασιαστής απειλών» για να περιγράψουν τον ρόλο της κλιματικής αλλαγής: δεν αντικαθιστά τους παραδοσιακούς λόγους μετανάστευσης (φτώχεια, πόλεμος, διωγμός), αλλά τους ενισχύει και τους επιταχύνει. Όταν μια γεωργική οικονομία εξαρτάται από τη βροχή και η βροχή γίνεται αδύνατο να προβλεφθεί ή ολέθρια καταστροφική, το σύστημα καταρρέει.
Ένα από τα πιο αποκαλυπτικά ευρήματα: το 51,5% των μεταναστών με κλιματικό προφίλ δεν ήθελε να φύγει από τη χώρα του. Πρώτα μετακινήθηκαν εσωτερικά, προσπάθησαν να αλλάξουν δουλειά, να προσαρμοστούν. Η διεθνής μετανάστευση ήταν η τελευταία επιλογή.
Ακόμα και εκεί που οι μετανάστες δεν συνδέουν οι ίδιοι τα ακραία φαινόμενα με την κλιματική αλλαγή, κάποιοι εργάτες από το Μπαγκλαντές στην Πελοπόννησο ανέφεραν ότι πιστεύουν στη θεϊκή βούληση ως αιτία των πλημμυρών, η επιστημονική απόδοση των φαινομένων που περιέγραψαν στην κλιματική κρίση είναι σαφής και τεκμηριωμένη.
Η Ελλάδα στο Κέντρο του Παζλ
Η ιδιαίτερη γεωγραφική θέση της χώρας μας δεν αφήνει περιθώρια αδιαφορίας. Μεταξύ 2015 και 2024, πάνω από 376.000 άτομα από τις χώρες που καλύπτει η έρευνα υπέβαλαν αίτηση ασύλου στην Ελλάδα. Σύριοι, Αφγανοί, Ιρακινοί, Πακιστανοί, Αιγύπτιοι, άνθρωποι που στατιστικά εμφανίζονται ως «οικονομικοί μετανάστες» ή «πρόσφυγες πολέμου», αλλά των οποίων τα βιώματα, όπως αποκαλύπτει η έρευνα, είναι πολύ πιο σύνθετα.
Η Ελλάδα, που ήδη βιώνει έντονα τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, μεγάλες πυρκαγιές, πλημμύρες, ξηρασία, άνοδο της στάθμης της θάλασσας, καλείται να κατανοήσει ότι αυτά τα φαινόμενα δεν αφορούν μόνο τη δική της επικράτεια. Αποτελούν μέρος μιας παγκόσμιας αλυσίδας που συνδέει τη λειψυδρία στο Σουδάν με τα κέντρα υποδοχής στη Λέσβο.
Τι Ζητά η Έρευνα
Οι ερευνητές δεν περιορίζονται στη διάγνωση. Απευθύνουν συγκεκριμένες συστάσεις: τα κράτη υποδοχής να συμπεριλάβουν κλιματικούς παράγοντες στις επίσημες διαδικασίες συνέντευξης μεταναστών, οι ΜΚΟ να εντάξουν σχετικές ερωτήσεις στις έρευνές τους οι διεθνείς οργανισμοί να συνδυάζουν δεδομένα μετανάστευσης με κλιματολογικά και οικονομικά δεδομένα από τις χώρες προέλευσης.
Ταυτόχρονα, επισημαίνουν το νομικό άνοιγμα που δημιούργησε η ιστορική γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης τον Ιούλιο του 2025, η οποία αναγνωρίζει ότι συνθήκες που απειλούν τη ζωή λόγω κλιματικής αλλαγής μπορεί να εμποδίσουν ανθρώπους να επιστρέψουν στη χώρα τους με σαφείς νομικές συνέπειες για τις πολιτικές επαναπατρισμού.
Από τα Δεδομένα στην Πόλη
Για τις ελληνικές πόλεις, αυτή η έρευνα θέτει ένα επείγον ερώτημα: είμαστε προετοιμασμένοι να κατανοήσουμε ποιους υποδεχόμαστε και γιατί φεύγουν; Η αστική ενσωμάτωση, η πρόσβαση σε υπηρεσίες, η στεγαστική πολιτική όλα αυτά παίρνουν διαφορετική διάσταση όταν αντιλαμβανόμαστε ότι ο άντρας που μαζεύει φράουλες στην Αχαΐα μπορεί να έφυγε επειδή οι πλημμύρες του 2022 στο Μπαγκλαντές κατέστρεψαν τα χωράφια του.
Η κλιματική μετανάστευση δεν είναι μια αφηρημένη μελλοντική απειλή. Είναι μια παρούσα πραγματικότητα που χτυπά ήδη την πόρτα των πόλεών μας και απαιτεί από εμάς να ανοίξουμε τα μάτια μας αρκετά πλατιά για να τη δούμε.
