Σε μια εποχή που η κλιματική κρίση και η εξάντληση των φυσικών πόρων απαιτούν ριζικές αλλαγές στο παραγωγικό μοντέλο, τα τελευταία στοιχεία της Eurostat για το 2024 φέρνουν στην επιφάνεια μια διπλή πραγματικότητα για την Ευρωπαϊκή Ένωση: ναι μεν καταγράφεται ιστορικό ρεκόρ, αλλά ο ρυθμός της μετάβασης προς την κυκλική οικονομία παραμένει ανησυχητικά αργός.
Το 12,2% είναι το ποσοστό των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν στην ΕΕ το 2024 και προήλθαν από ανακυκλωμένα απόβλητα, σύμφωνα με τον δείκτη «ποσοστό κυκλικής χρήσης υλικών» (Circular Material Use Rate – CMUR). Αν και αυτό το 12,2% αποτελεί το υψηλότερο μερίδιο που έχει καταγραφεί ποτέ, η αύξηση σε σχέση με το 2023 ήταν μόλις 0,1 ποσοστιαία μονάδα (π.μ.), υποδεικνύοντας μια οριακή πρόοδο.
Η Τεράστια Πρόκληση του 2030
Η βραδύτητα της προόδου είναι ιδιαίτερα ανησυχητική, δεδομένου του φιλόδοξου στόχου που έθεσε η ΕΕ στο πλαίσιο του Σχεδίου Δράσης για την Κυκλική Οικονομία του 2020: τον διπλασιασμό του ποσοστού κυκλικότητας έως το 2030, φτάνοντας το 23,2%.2
Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, η ΕΕ θα πρέπει να επιταχύνει δραματικά, αυξάνοντας τον δείκτη κατά περίπου 1,5 π.μ. ετησίως από εδώ και πέρα. Η τρέχουσα ετήσια αύξηση του 0,1 π.μ. καθιστά σαφές ότι, με τους σημερινούς ρυθμούς, ο στόχος παραμένει εκτός εμβέλειας. Η οικονομία της ΕΕ παραμένει, κατά κύριο λόγο, γραμμική, δηλαδή βασισμένη στο μοντέλο «παραγωγή – χρήση – απόρριψη».
Οι Δύο Ταχύτητες της Ευρώπης: Πρωταθλητές και Υπολειπόμενοι
Η ανάλυση της Eurostat αποκαλύπτει τεράστιες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών, φανερώνοντας μια Ευρώπη δύο (ή και τριών) ταχυτήτων ως προς τη διαχείριση των πόρων:
-
Οι Πρωτοπόροι: Στην κορυφή βρίσκονται οι Κάτω Χώρες με εντυπωσιακό ποσοστό 32,7%, ακολουθούμενες από το Βέλγιο (22,7%) και την Ιταλία (21,6%). Αυτές οι χώρες έχουν εφαρμόσει αποτελεσματικές πολιτικές ανακύκλωσης και έχουν ενσωματώσει δευτερογενή υλικά σε βιομηχανίες κλειδιά.
-
Οι Καθυστέρησαντες: Στον αντίποδα, χώρες όπως η Ρουμανία (1,3%), η Φινλανδία (2,0%), η Ιρλανδία (2,0%) και η Πορτογαλία (3,0%) καταγράφουν εξαιρετικά χαμηλές επιδόσεις. Οι διαφορές αυτές αποδίδονται όχι μόνο στις αδυναμίες των συστημάτων διαχείρισης αποβλήτων, αλλά και σε δομικούς παράγοντες των εθνικών οικονομιών, όπως η ένταση χρήσης υλικών και το μείγμα βιομηχανικής παραγωγής.
Ιδιαίτερα αξιοσημείωτες είναι οι μεταβολές την τελευταία δεκαετία (2015-2024), με τη Μάλτα (+14,0 π.μ.) και την Εσθονία (+9,1 π.μ.) να έχουν επιτύχει τις μεγαλύτερες αυξήσεις, αποδεικνύοντας ότι η ταχεία πρόοδος είναι εφικτή με τη δέουσα πολιτική βούληση. Αντίθετα, η Πολωνία (-4,2 π.μ.) και η Φινλανδία (-3,2 π.μ.) είδαν το ποσοστό τους να μειώνεται.
Η Θέση της Ελλάδας και η Απαίτηση για Επιτάχυνση
Αν και τα ακριβή στοιχεία του 2024 για την Ελλάδα δεν περιλαμβάνονται στο δελτίο τύπου, βάσει προηγούμενων ετών (π.χ. 5,2% το 2023), η χώρα μας κατατάσσεται παραδοσιακά στις χαμηλές θέσεις της κατάταξης της ΕΕ. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις, ιδίως στη διαχείριση των αστικών αποβλήτων και την ανακύκλωση, με το ποσοστό υγειονομικής ταφής να παραμένει υψηλό. Η επίτευξη του ευρωπαϊκού στόχου του 23,2% απαιτεί από χώρες όπως η Ελλάδα, να εφαρμόσουν ριζικές μεταρρυθμίσεις, να ενισχύσουν τις υποδομές διαλογής και ανάκτησης υλικών και να επιβάλλουν αυστηρότερα μέτρα στην ευθύνη του παραγωγού.
Τα Μέταλλα Σώζουν την Κατάσταση
Εξετάζοντας την κυκλικότητα ανά κατηγορία υλικών, παρατηρούμε ότι:
-
Μεταλλεύματα: Εδώ καταγράφεται το υψηλότερο ποσοστό κυκλικότητας, φτάνοντας το 23,4% (αν και μειωμένο κατά 1,2 π.μ. σε σχέση με το 2023). Τα μέταλλα είναι τεχνικά και οικονομικά ευκολότερο να ανακυκλωθούν και να επανέλθουν στην οικονομία.
-
Μη μεταλλικά ορυκτά (όπως τα αδρανή υλικά κατασκευών): 14,3%.
-
Βιομάζα: 9,9%.
-
Ορυκτά ενεργειακά υλικά/φορείς: Εξαιρετικά χαμηλό ποσοστό, μόλις 3,8%, λόγω της φύσης τους και της δυσκολίας ανακύκλωσης.
Το ποσοστό κυκλικής χρήσης υλικών στην ΕΕ, ύψους 12,2% το 2024, αποτελεί ένα ρεκόρ που, ωστόσο, δεν αφήνει περιθώρια εφησυχασμού. Η οριακή αύξηση του 0,1 π.μ. δείχνει ότι η μετάβαση σε μια πλήρως κυκλική οικονομία έχει πιάσει… ταβάνι, εάν δεν αλλάξουν ριζικά οι πολιτικές.
Ο στόχος του 23,2% έως το 2030 κινδυνεύει να παραμείνει μια μακρινή υπόσχεση χωρίς μαζικές επενδύσεις σε τεχνολογίες ανακύκλωσης, αναθεώρηση των κανόνων οικολογικού σχεδιασμού (Ecodesign) των προϊόντων για μεγαλύτερη ανθεκτικότητα και επισκευασιμότητα, και αυστηρότερη εφαρμογή των νόμων από τα κράτη μέλη. Η τεράστια ψαλίδα μεταξύ των πρωτοπόρων χωρών του Βορρά και των υπολοίπων αποδεικνύει ότι η κυκλική οικονομία δεν είναι απλώς θέμα ανακύκλωσης σκουπιδιών, αλλά βαθιάς δομικής αλλαγής, η οποία, προς το παρόν, προχωρά με ρυθμούς που δεν συνάδουν με τις περιβαλλοντικές ανάγκες της ηπείρου. Η επιτάχυνση είναι μονόδρομος.
