Τα Ιωάννινα, μια ζωντανή φοιτητούπολη δίπλα σε μια αστραφτερή λίμνη και περικυκλωμένη από βουνά, μπορεί να μη μοιάζουν με το στερεότυπο της ελληνικής καρτ ποστάλ. Και αυτό ακριβώς τα καθιστά το ιδανικό μέρος για να επαναπροσδιορίσουν το μέλλον της κλιματικής τους ουδετερότητας. Μέσω της συμμετοχής τους στο Πρόγραμμα Πιλοτικών Πόλεων (Pilot Cities Programme), τα Ιωάννινα μετατρέπουν τη φιλοδοξία σε πράξη μέσα από ένα πρωτοποριακό πείραμα: τη δημιουργία τριών Κλιματικά Ουδέτερων Ζωνών όπου νέες ιδέες δοκιμάζονται σε πραγματικό χρόνο.
Απέχουν πολύ από τις εικόνες που οι περισσότεροι άνθρωποι συνδέουν με την Ελλάδα, όπως η Ακρόπολη λουσμένη στο χρυσό φως του ήλιου, οι νησιώτικες παραλίες και η εμβληματική γαλάζια θάλασσα. Ωστόσο, το τοπίο και ο πιο ήσυχος ρυθμός των Ιωαννίνων τα έχουν τοποθετήσει στην πρώτη γραμμή ενός τολμηρού αστικού μετασχηματισμού, ο οποίος έχει τις ρίζες του τόσο στην παράδοση όσο και στην καινοτομία.
Αυτή η ανοιχτή στάση απέναντι στις καινοτόμες λύσεις βασίζεται σε μια βαθιά ριζωμένη τοπική ταυτότητα.
«Είναι ένας πολυπολιτισμικός τόπος», λέει ο Γιώργος Αντωνίου, Συντονιστής του προγράμματος για τη συμμετοχή της πόλης. «Ιστορικά, εβραϊκές, μουσουλμανικές και ελληνικές κοινότητες ζούσαν και εργάζονταν δίπλα-δίπλα εδώ. Αυτή η ανοιχτή διάθεση εξακολουθεί να είναι μέρος της ταυτότητάς μας σήμερα. Είναι μια ήρεμη, φιλόξενη πόλη, χωρίς αποκλεισμούς από τη φύση της».
Τώρα, αυτό το πνεύμα ένταξης διοχετεύεται στον πιο φιλόδοξο μετασχηματισμό της πόλης μέχρι στιγμής: να γίνει κλιματικά ουδέτερη μέχρι το 2030. Μέσω του Προγράμματος Πιλοτικών Πόλεων, τα Ιωάννινα επαναπροσδιορίζουν τον τρόπο λειτουργίας της πόλης, το ποιος συμμετέχει στη διαμόρφωσή της, και το τι πραγματικά συνεπάγεται μια δίκαιη, πράσινη μετάβαση.
Το 2019, οι εκπομπές της πόλης ανέρχονταν σε 352.000 τόνους ισοδύναμου CO₂. Η πόλη έχει πλέον δεσμευτεί να τις μειώσει κατά 80% έως το 2030, ένας φιλόδοξος στόχος που ξεπερνά τους εθνικούς στόχους και τοποθετεί τα Ιωάννινα ως πρωτοπόρα στην κλιματική μετάβαση της Ελλάδας.
Τρεις Ζώνες, Ένα Κοινό Όραμα
Για να επιτύχουν τους φιλόδοξους στόχους τους, τα Ιωάννινα υλοποιούν ένα τολμηρό επενδυτικό σχέδιο με στόχο την κλιματική ουδετερότητα. Το πρώτο βήμα είναι το πιλοτικό έργο CRISP, με σκοπό τη θέσπιση της μεθοδολογίας για τις κλιματικά ουδέτερες ζώνες, διακριτές περιοχές εντός της πόλης όπου δοκιμάζονται και τελειοποιούνται βαθιές, προσαρμοσμένες στις τοπικές ανάγκες παρεμβάσεις.
«Διεξάγουμε πειράματα σε επίπεδο γειτονιάς για να προχωρήσουμε προς το όραμά μας για μηδενικές εκπομπές. Η προσέγγιση των ζωνών στοχεύει στην αντιμετώπιση μικρής κλίμακας προκλήσεων που σχετίζονται με τη δημιουργία μιας αίσθησης κλιματικής ασφάλειας για τους πολίτες και τους επισκέπτες», δήλωσε ο Αντωνίου.
Αυτές οι ζώνες είναι προσεκτικά επιλεγμένες γειτονιές με διαφορετικά χαρακτηριστικά, ανάγκες και δυνατότητες, οι οποίες περιλαμβάνουν:
- Το παραλίμνιο κέντρο της πόλης, μια πλούσια σε πολιτισμό, αλλά με έντονη κυκλοφορία περιοχή, δημοφιλής στους κατοίκους και τους επισκέπτες.
- Το νησί της λίμνης, με το δικό του μικροκλίμα.
- Μια ημιαστική περιοχή κοντά στην πανεπιστημιούπολη και ένα μικρό αστικό δάσος, με άφθονο δημόσιο χώρο, αλλά περιορισμένο στρατηγικό σχεδιασμό μέχρι σήμερα.
«Αυτές οι τρεις περιοχές συνδέονται, αλλά η καθεμία λέει μια διαφορετική ιστορία. Η μία είναι αστική και με ωραίο τοπίο, η άλλη είναι φυσική, αλλά αποκομμένη, η τρίτη είναι πράσινη, αλλά παραμελημένη», εξηγεί ο Αντωνίου. «Η ποικιλία μας επιτρέπει να δοκιμάσουμε πολύ διαφορετικές προσεγγίσεις».
Οι παρεμβάσεις που έχουν προγραμματιστεί στις ζώνες καλύπτουν διάφορα θέματα, όπως η βιώσιμη κινητικότητα, η ανακαίνιση περιοχών, οι λύσεις βασισμένες στη φύση, η κοινωνική καινοτομία, η αναβάθμιση κτιρίων και ο αστικός σχεδιασμός, μεταξύ άλλων. Η δημιουργία των κλιματικά ουδέτερων ζωνών είναι στενά ενσωματωμένη στο Κλιματικό Συμβόλαιο της Πόλης των Ιωαννίνων, ένα όχημα για τον μετασχηματισμό της πόλης, το οποίο περιλαμβάνει επενδυτικά και δράσεις.
«Το πρώτο βήμα για τον μετασχηματισμό αυτών των ζωνών είναι η συνδημιουργία ενός κοινού οράματος για κάθε γειτονιά», λέει ο Αντωνίου.
Αυτή η διαδικασία ξεκινά με τη χαρτογράφηση των τρεχουσών χρήσεων γης και των περιβαλλοντικών πιέσεων, ώστε να δημιουργηθεί μια σαφής βάση αναφοράς. Από εκεί και πέρα, η πόλη, με την υποστήριξη ακαδημαϊκών και τεχνικών εταίρων, εργάζεται για τον εντοπισμό και την ιεράρχηση των παρεμβάσεων, με γνώμονα τις τοπικές πραγματικότητες.
Το έργο δεν αποσκοπεί απλώς στην παροχή υποδομών. Επιδιώκει να εμβαθύνει τη συμμετοχή των πολιτών και να διευρύνει την ικανότητα της κοινότητας να συμμετέχει.
«Είναι θέμα του να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να νιώσουν ότι τους ανήκει η διαδικασία», λέει ο Αντωνίου. «Έτσι χτίζεις τη μακροπρόθεσμη υποστήριξη».
Αυτή η αίσθηση ότι τους ανήκει το έργο είναι ήδη ορατή: το τοπικό Σωματείο Ιδιοκτητών Ταξί έχει δεσμευτεί να στραφεί σε ηλεκτρικά οχήματα, η αστυνομία βοηθά στην παρακολούθηση και επιβολή των αναδυόμενων ζωνών χαμηλών εκπομπών και η Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία ασκεί πίεση για δρόμους πιο προσβάσιμους στους πεζούς. Αυτές δεν είναι συμβολικές χειρονομίες. Είναι μέρος μιας αυξανόμενης, διατομεακής δέσμευσης να λειτουργήσει η μετάβαση για όλους.
Αλλά υπάρχει μια μεγαλύτερη φιλοδοξία που βρίσκεται μπροστά. Το χάσμα μεταξύ της γλώσσας της πολιτικής και της βιωμένης εμπειρίας είναι κάτι που τα Ιωάννινα εργάζονται ενεργά για να γεφυρώσουν.
«Αυτά τα έργα μας δίνουν την ευκαιρία να δημιουργήσουμε ένα κοινό λεξιλόγιο και ένα κοινό όραμα. Αυτός είναι ο πραγματικός στόχος».
Για να το επιτύχει αυτό, η πόλη καλεί τους πολίτες στη διαδικασία σχεδιασμού. Τοπικοί φορείς, από κατοίκους και ιδιοκτήτες επιχειρήσεων μέχρι ακαδημαϊκούς και πολιτιστικούς οργανισμούς, διαδραματίζουν ο καθένας έναν ρόλο στη διαμόρφωση του πώς θα μοιάζει η κλιματικά ουδέτερη γειτονιά τους.
Σε κάθε ζώνη, ένα Γραφείο για το Κλίμα και την Ενεργειακή Φτώχεια θα λειτουργεί ως δημόσιος κόμβος, παρέχοντας πληροφορίες, λαμβάνοντας σχόλια και συνδέοντας τους ανθρώπους με υποστήριξη. Αυτά θα λειτουργούν σε συνεργασία με μια τοπική κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση, διασφαλίζοντας στενούς δεσμούς με την κοινότητα και τις ευάλωτες ομάδες.
«Αυτό είναι κρίσιμο», λέει ο Αντωνίου. «Οι άνθρωποι χρειάζονται ένα ανθρώπινο πρόσωπο στη διαδικασία. Αν θέλεις μια πραγματική μετάβαση, πρέπει να είναι προσβάσιμη, όχι μόνο τεχνολογικά, αλλά και κοινωνικά».
Ένα πρόσφατο παράδειγμα αυτής της προσέγγισης με επίκεντρο τον πολίτη ήταν μια εκδήλωση-πικνίκ διάρκειας ενός Σαββατοκύριακου στην παραλίμνια περιοχή.
«Κλείσαμε τον δρόμο στην κυκλοφορία και τον γεμίσαμε ζωή. Γιόγκα, υπαίθριος κινηματογράφος, θέατρο δρόμου, πάγκοι με φαγητό… και καθόλου αυτοκίνητα. Η ανταπόκριση ήταν απίστευτη», λέει ο Αντωνίου.
Ήταν μια άσκηση οράματος, ένας τρόπος να βοηθηθούν οι κάτοικοι να φανταστούν πώς θα μπορούσε να είναι η παραλίμνια περιοχή χωρίς την κυριαρχία των αυτοκινήτων.
«Θα έπρεπε να είχατε δει τις φωτογραφίες. Άνθρωποι ήταν παντού – περπατούσαν, γελούσαν, συνδέονταν. Τότε είναι που συνειδητοποιείς πόσες δυνατότητες έχουμε».
Η κινητικότητα διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στα κλιματικά σχέδια των Ιωαννίνων, όχι μόνο ως ζήτημα εκπομπών, αλλά και ως ευκαιρία σχεδιασμού.
«Ειδικά στο κέντρο της πόλης, πρέπει να πειραματιστούμε με ζώνες χωρίς αυτοκίνητα, περιοχές χαμηλής ταχύτητας και δρόμους μικτής χρήσης», εξηγεί ο Αντωνίου. «Είναι δύσκολο από πλευράς υποδομών, αλλά ανοίγει τόσο πολύ δημόσιο χώρο για τους ανθρώπους. Δεν μπορούμε να υποτιμήσουμε πόσο μετασχηματιστικό μπορεί να είναι αυτό».
Το πικνίκ στην παραλίμνια περιοχή έδωσε μια γεύση από αυτόν τον μετασχηματισμό και έδωσε στην πόλη μια ισχυρή υπενθύμιση του πώς μπορεί να είναι η ζωή σε μια πόλη χωρίς αποκλεισμούς και με χαμηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα.
Η Καινοτομία συναντά την Παράδοση
Παράλληλα με τον πειραματισμό με ζώνες χωρίς αυτοκίνητα και κοινοτικές εκδηλώσεις, τα Ιωάννινα επενδύουν επίσης στο εικονικό net-metering, παράγοντας ανανεώσιμη ενέργεια εκτός της πόλης και διοχετεύοντάς την σε δημόσια κτίρια και υπηρεσίες.
«Στο πυκνοδομημένο κέντρο της πόλης, δεν μπορείς απλά να φυτέψεις ανεμογεννήτριες», σημειώνει ο Αντωνίου. «Επομένως, εργαζόμαστε με ό,τι είναι εφικτό και νόμιμο στην Ελλάδα».
Παράλληλα, βρίσκεται σε εξέλιξη ένας πιο προσανατολισμένος στα δεδομένα μετασχηματισμός. Τα Ιωάννινα θέτουν σε πιλοτική εφαρμογή ένα εργαλείο παρακολούθησης για την εξέλιξη του Κλιματικού Συμβολαίου της Πόλης, χρησιμοποιώντας δεδομένα εκπομπών και κλιματικούς δείκτες σε πραγματικό χρόνο. Το εργαλείο αναπτύσσεται με βάση μια υφιστάμενη εθνική πλατφόρμα και θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για άλλες πόλεις.
Το έργο δεν συμβαίνει απομονωμένα. Τα Ιωάννινα είναι μέρος του ClimaNet, ενός νέου δικτύου ελληνικών και κυπριακών πόλεων που στοχεύει στη συγκέντρωση εμπειριών, την προώθηση κοινών αναγκών και την από κοινού υποβολή αιτήσεων για χρηματοδότηση.
«Δημιουργούμε ένα συμβούλιο», λέει ο Αντωνίου. «Θα συλλέγουμε κοινές προκλήσεις και θα τις φέρνουμε στις αρμόδιες αρχές. Μαζί, είμαστε πιο δυνατοί».
Αυτό το πνεύμα συλλογικής προσπάθειας διαμορφώνει επίσης τον τρόπο με τον οποίο η πόλη βλέπει τον ρόλο της στο ευρύτερο κίνημα για το κλίμα.
«Δεν είναι εύκολο», λέει ο Αντωνίου. «Οι πόλεις ξέρουν πώς να φτιάχνουν δρόμους, να φυτεύουν δέντρα. Αλλά αυτή είναι μια συστημική αλλαγή. Χρειαζόμαστε πολλή βοήθεια, όπως τεχνική υποστήριξη, απλοποιημένες διαδικασίες, καλύτερες διαδρομές προμηθειών και πολλά άλλα».
Τι συμβουλή θα έδινε ο Αντωνίου σε άλλες πόλεις που εξετάζουν παρόμοια βήματα;
«Είναι ένα απαιτητικό ταξίδι. Απαιτεί συντονισμό, υπομονή και ανθεκτικότητα. Αλλά είναι επίσης βαθιά ικανοποιητικό. Αν οι πόλεις είναι έτοιμες να δεσμευτούν, ο αντίκτυπος μπορεί να είναι μετασχηματιστικός».
Τα Ιωάννινα μπορεί να μην έχουν την αναγνωρισιμότητα ή τη γοητεία των τουριστικών πρωτευουσών της Ελλάδας, αλλά η φιλοδοξία τους δημιουργεί κύματα πολύ πέρα από τα ορεινά τους σύνορα. Για αυτούς, η κλιματική ουδετερότητα δεν είναι απλώς ένας τεχνικός στόχος. Είναι ένα κοινωνικό έργο, μια πολιτική πρόκληση και μια ευκαιρία να χτιστεί μια καλύτερη πόλη με τους ανθρώπους της. Και όπως το θέτει ο Γιώργος Αντωνίου: «Δεν νιώθουμε μόνοι. Αυτή η αποστολή δεν είναι μόνο δική μας. Είναι κοινή σε όλες τις πόλεις, σε όλα τα σύνορα και σε όλες τις γενιές».
