Ήταν λίγο μετά τις 13:20 το μεσημέρι της Τρίτης, 22 Ιουλίου, όταν από εργασίες με τροχό και ηλεκτροσυγκόλληση ξέσπασε μια φωτιά στον Φενεό Κορινθίας. Μια σπίθα, μια στιγμή αμέλειας, έμελλε να πυροδοτήσει μια από τις σοβαρότερες οικολογικές τραγωδίες που έχει ζήσει η χώρα τα τελευταία χρόνια. Μέχρι το απόγευμα της επομένης, είχαν ήδη καεί 11.460 στρέμματα γης και η τραγικότητα δεν σταματά εκεί: σχεδόν το ήμισυ της έκτασης ήταν δάσος Κεφαλληνιακής Ελάτης (Abies cephalonica), ενός ενδημικού είδους με μηδενική ικανότητα φυσικής αναγέννησης μετά από πυρκαγιά.
Όταν οι Φλόγες Δεν Αφήνουν Ελπίδα
Το έλατο, σε αντίθεση με άλλα μεσογειακά είδη όπως η χαλέπιος πεύκη, δεν έχει εξελιχθεί να συνυπάρχει με τις φωτιές. Δεν διαθέτει πυρανθεκτικό φλοιό, ούτε ρητινώδεις κώνους που ανοίγουν με την πυρκαγιά. Οι σπόροι του, ευαίσθητοι στη θερμότητα, καταστρέφονται ολοσχερώς στη διάρκεια της καύσης. Το αποτέλεσμα είναι τραγικά απλό: δεν απομένει καθόλου γενετικό υλικό για φυσική αναγέννηση.
Στη φωτιά του Φενεού, η φύση έχασε κάτι πολύ περισσότερο από λίγα στρέμματα πράσινου έχασε ένα από τα αρχαιότερα και πολυτιμότερα δασικά οικοσυστήματα της χώρας. Και σύμφωνα με τους ειδικούς, η αποκατάστασή του θεωρείται σχεδόν αδύνατη: το έλατο είναι σκιόφιλο είδος και δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς σκίαση σε έκθετο περιβάλλον. Ακόμη και η τεχνητή φύτευση, χωρίς την ύπαρξη ενδιάμεσων φυτοκοινωνιών, αποτυγχάνει.
Η πυρκαγιά δεν περιορίστηκε μόνο στο φυσικό δάσος. Έπληξε δύο ιδιαίτερα ευαίσθητες περιοχές του δικτύου Natura 2000: το όρος Ζήρεια, με 910 στρέμματα καμένης έκτασης, και το όρος Ολίγυρτος, με 4.860 στρέμματα. Πρόκειται για πυρήνες βιοποικιλότητας, όπου φιλοξενούνται σπάνια και απειλούμενα είδη χλωρίδας και πανίδας. Αυτά τα οικοσυστήματα δεν αναπληρώνονται, δεν αντιγράφονται, δεν κατασκευάζονται.
Δύο άτομα συνελήφθησαν άμεσα ως υπαίτια για την πρόκληση της πυρκαγιάς, καθώς εκτελούσαν θερμές εργασίες χωρίς επαρκή μέτρα πυρασφάλειας. Οι άνδρες οδηγήθηκαν στον Εισαγγελέα Κορίνθου, τους απαγγέλθηκαν κατηγορίες για εμπρησμό από αμέλεια σε δασική έκταση και κρίθηκαν προφυλακιστέοι. Παράλληλα, τους επιβλήθηκε υψηλότατο πρόστιμο, ενώ αναμένεται και αγωγή αποζημίωσης για περιβαλλοντική ζημία.
Η αμέλειά τους ήταν αρκετή για να προκαλέσει ένα καταστροφικό φαινόμενο “πυροεπαγωγής”: έντονα ανοδικά ρεύματα που δημιούργησε η ίδια η καύση, τροφοδοτούμενα από αέρα και ξηρή καύσιμη ύλη, ενίσχυσαν τις φλόγες. Η φωτιά, πλέον, “έκαιγε μόνη της” ανεξέλεγκτη, επιθετική, απρόβλεπτη.
Ακόμη και χωρίς πυρκαγιές, το ελληνικό έλατο απειλείται. Η κλιματική αλλαγή προκαλεί θερμικό στρες, μειώνει την αντοχή των δέντρων και τα καθιστά ευάλωτα σε έντομα και παθογόνους μικροοργανισμούς. Αυτό οδηγεί σε φαινόμενα μαζικής ξήρανσης σε περιοχές όπως ο Χελμός, τα Τζουμέρκα, ο Ελικώνας, η κοιλάδα του Αχελώου και τα Άγραφα. Οι πυρκαγιές απλώς επιταχύνουν αυτή τη διαδικασία κατάρρευσης.
Τι Μπορούμε να Κάνουμε;
Η αποκατάσταση τέτοιων οικοσυστημάτων απαιτεί πολυεπίπεδες και μακροπρόθεσμες παρεμβάσεις:
- Επιστημονική χαρτογράφηση και παρακολούθηση της περιοχής
- Επιλογή κατάλληλων ειδών για μεταβατικές φυτεύσεις
- Εγκατάσταση “προστατευτικής σκίασης” (π.χ. μέσω μεικτών φυτεύσεων με πλατύφυλλα)
- Διαχείριση φυσικών κινδύνων (διάβρωση, κατολισθήσεις)
- Προστασία από εισβολικά είδη και υπερβόσκηση
Η προληπτική πολιτική είναι πλέον μονόδρομος. Η διαχείριση των ελατοδασών πρέπει να δώσει έμφαση στη δομή των συστάδων, στη δημιουργία φυσικών αντιπυρικών ζωνών και στη συνεργασία με τοπικές κοινότητες.
