Σε μια εποχή που η Ευρώπη είναι η πιο ταχέως θερμαινόμενη ήπειρος του πλανήτη, η ανάγκη για προσαρμογή στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι επιτακτική. Ωστόσο, η νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (EEA) με τίτλο «Κοινωνική δικαιοσύνη στην προετοιμασία για την κλιματική αλλαγή» (2025) φέρνει στο προσκήνιο μια άλλη, λιγότερο ορατή διάσταση της κρίσης: την κοινωνική αδικία που ενδέχεται να εντείνει η ίδια η προσαρμογή.
Η έκθεση αναλύει σε βάθος τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνικά ευάλωτες ομάδες – ηλικιωμένοι, παιδιά, ΑμεΑ, άτομα με χαμηλό εισόδημα, μετανάστες, Ρομά, αγρότες, ενοικιαστές – βιώνουν δυσανάλογες επιπτώσεις από την κλιματική αλλαγή αλλά και από τα μέτρα προσαρμογής σε αυτήν. Παρουσιάζεται με σαφήνεια ότι η «δίκαιη ανθεκτικότητα» (just resilience) δεν αποτελεί απλώς μια ρητορική επιλογή, αλλά έναν θεμελιώδη πυλώνα για βιώσιμες, λειτουργικές και δίκαιες κοινωνίες.
Ανισότητες που διευρύνονται αντί να μειώνονται
Το 19% του πληθυσμού της ΕΕ δεν μπορεί να διατηρήσει δροσερό το σπίτι του το καλοκαίρι, με την ενεργειακή φτώχεια να επιδεινώνεται από την άνοδο των θερμοκρασιών. Λιγότερο από το 50% των κατοίκων πόλεων έχουν πρόσβαση σε πράσινο χώρο εντός 300 μέτρων, με τα φτωχότερα στρώματα να είναι τα πιο στερημένα. Στον αγροτικό τομέα, μικροκαλλιεργητές και εργάτες γης (ιδίως μετανάστες) εκτίθενται αυξανόμενα σε καύσωνες, ενώ οι μικρές εκμεταλλεύσεις δεν έχουν ίση πρόσβαση σε τεχνολογίες ή υποστήριξη. Στον τομέα του νερού, το 34% του πληθυσμού της ΕΕ πλήττεται κάθε χρόνο από λειψυδρία, και ευάλωτες ομάδες βιώνουν δυσανάλογες δυσκολίες στην πρόσβαση σε καθαρό και προσιτό νερό.
Ένα ευρωπαϊκό τοπίο με ελλείμματα πολιτικής
Παρά τις γενικές κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και της Στρατηγικής Προσαρμογής, η ενσωμάτωση της κοινωνικής δικαιοσύνης στα σχέδια προσαρμογής παραμένει αποσπασματική:
- Μόνο το 3% των τοπικών σχεδίων περιλαμβάνουν στόχο που αφορά την κοινωνική δικαιοσύνη.
- Μόλις το 4% των σχεδίων προβλέπει άμεση συμμετοχή ευάλωτων ομάδων.
- Δεν υπάρχει κοινό πανευρωπαϊκό πλαίσιο για την παρακολούθηση της «δίκαιης ανθεκτικότητας».
- Σε αντίθεση με τη «δίκαιη μετάβαση» στην απανθρακοποίηση, δεν υπάρχει ακόμα ειδικό ταμείο για τη χρηματοδότηση της «δίκαιης προσαρμογής».
Η δε αναμενόμενη Ευρωπαϊκή Στρατηγική Προσαρμογής του 2026 αναδεικνύεται ως μια ιστορική ευκαιρία για την ουσιαστική ενσωμάτωση της δικαιοσύνης σε όλα τα επίπεδα σχεδιασμού.
Προτάσεις και προτεραιότητες για δράση
Η έκθεση καλεί:
- Την ΕΕ να δημιουργήσει ειδικό ταμείο για τη δίκαιη ανθεκτικότητα.
- Τα κράτη μέλη να ενσωματώσουν ρητά τη δικαιοσύνη στις πολιτικές προσαρμογής και σε συναφείς νομοθεσίες (ενέργεια, υγεία, προστασία εργαζομένων).
- Τους τοπικούς φορείς να αναπτύξουν συμμετοχικές διαδικασίες και στοχευμένα μέτρα για τις ευάλωτες ομάδες.
Η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή δεν είναι απλώς τεχνολογική ή περιβαλλοντική πρόκληση, είναι βαθιά πολιτική και κοινωνική. Η δίκαιη ανθεκτικότητα δεν μπορεί να παραμένει περιθωριακή έννοια ούτε να εξαντλείται σε διακηρύξεις καλών προθέσεων. Αντίθετα, οφείλει να γίνει κεντρικός άξονας της κλιματικής πολιτικής. Διότι χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη, καμία ανθεκτικότητα δεν είναι πραγματικά βιώσιμη.
