Στη νέα έκθεσή του, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (ΕΕΣ) επιβεβαιώνει τη σημασία της χρηματοδοτικής στήριξης για τη διατήρηση της γεωργίας στις απομακρυσμένες και νησιωτικές περιοχές της Ευρώπης. Διαπιστώνει, όμως, ότι ο αντίκτυπός της στην ανταγωνιστικότητα και τη διαφοροποίηση ποικίλλει από περιοχή σε περιοχή και από τομέα σε τομέα. Μέσω του προγράμματος POSEI, η ΕΕ χορηγεί κάθε χρόνο μέχρι και 653 εκατ. ευρώ για την αντιμετώπιση των ειδικών αναγκών των εξόχως απόκεντρων περιοχών της. Το πρόγραμμα αυτό συμπληρώνεται από μέσα εκτός του πλαισίου της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ), τα οποία εντάσσονται, ενδεικτικά, στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής, των κρατικών ενισχύσεων ή της εμπορικής πολιτικής.
Το χρηματοδοτικό μέσο POSEI θεσπίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 σε αναγνώριση των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι εξόχως απόκεντρες περιοχές της ΕΕ, ιδίως δε του απομακρυσμένου και νησιωτικού χαρακτήρα τους και της εξάρτησής τους από τις εισαγωγές, προκειμένου να στηριχθεί η τοπική γεωργία και να διασφαλιστεί ο εφοδιασμός των εν λόγω περιοχών με βασικά γεωργικά προϊόντα. Καλύπτει τις εξόχως απόκεντρες περιοχές τριών κρατών μελών της ΕΕ: της Γαλλίας (Γουαδελούπη, Μαρτινίκα, Γαλλική Γουιάνα, Ρεϊνιόν, Άγιος Μαρτίνος, Μαγιότ), της Ισπανίας (Κανάριες Νήσοι) και της Πορτογαλίας (Αζόρες και Μαδέιρα). Οι κυριότεροι παραδοσιακοί γεωργικοί τομείς στις περιοχές αυτές είναι αυτοί της μπανάνας, της ζάχαρης και του ζαχαροκάλαμου, της παραγωγής γάλακτος και κρέατος, και της ντομάτας.
«Με το πρόγραμμα POSEI, η ΕΕ έχει προσφέρει σημαντική στήριξη στις εξόχως απόκεντρες περιοχές της και βοήθησε ορισμένους τομείς να παραμείνουν ανταγωνιστικοί. Ωστόσο, το πρόγραμμα έχει αμελήσει την παράμετρο της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας», δήλωσε ο Klaus-Heiner Lehne, Μέλος του ΕΕΣ και αρμόδιος για τον έλεγχο. «Πρέπει να επανεξεταστεί η χρηματοδοτική στήριξη για παραδοσιακές δραστηριότητες, να ενισχυθεί η διαφοροποίηση των καλλιεργειών και του ζωικού κεφαλαίου και να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην αξιολόγηση των οφελών για τους τελικούς χρήστες, όσον αφορά τη στήριξη των εισαγωγών.»
Το μεγαλύτερο μέρος της στήριξης του POSEI διοχετεύεται σε παραδοσιακούς τομείς, με σκοπό τη διατήρηση της ανάπτυξης και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητάς τους όσον αφορά την παραγωγή, την ποιότητα και τις τιμές. Ως αποτέλεσμα, το πρόγραμμα έχει συμβάλει στη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας του τομέα της μπανάνας συνολικά και του τομέα του γάλακτος ειδικά στις Αζόρες. Δεν πέτυχε, ωστόσο, να διατηρήσει την ανταγωνιστικότητα του τομέα της ντομάτας στις Κανάριες Νήσους ή της ζάχαρης στις εξόχως απόκεντρες περιοχές της Γαλλίας. Οι τομείς αυτοί έχασαν μερίδιο αγοράς λόγω του ισχυρού ανταγωνισμού από τρίτες χώρες.
Στον τομέα της μπανάνας, που αποτελεί τον μεγαλύτερο ωφελούμενο από το POSEI με ποσοστό 42 % του προϋπολογισμού του (277 εκατ. ευρώ το 2023), η χρηματοδότηση της ΕΕ συγκεντρώνεται σε μικρό αριθμό μεγάλων παραγωγών στις εξόχως απόκεντρες περιοχές της Γαλλίας. Σε ορισμένες από τις εξόχως απόκεντρες περιοχές της ΕΕ, για τον υπολογισμό της στήριξης λαμβάνονται υπόψη ακόμη και οι απώλειες παραγωγής ή οι ποσότητες που αποσύρονται από την αγορά.
Μολονότι η ενωσιακή αγορά επιτρέπει την εξασφάλιση υψηλότερης τιμής λιανικής για τις μπανάνες της ΕΕ από ό,τι για τις μπανάνες από τρίτες χώρες, το μεγαλύτερο μέρος του κέρδους λιανικής καταλήγει στις τσέπες των ενδιάμεσων και όχι των παραγωγών, τα έσοδα των οποίων συχνά δεν φτάνουν να καλύψουν καν το κόστος παραγωγής.
Ο τομέας της ζάχαρης και του ζαχαροκάλαμου, καίριας σημασίας για την οικονομία των γαλλικών εξόχως απόκεντρων περιοχών, αντιμετωπίζει με επιτυχία τις πτυχές της κοινωνικής και κυκλικής οικονομίας, αλλά η οικονομική βιωσιμότητα και η ανταγωνιστικότητά του εξακολουθούν να προβληματίζουν. Παρά τη στήριξη της ΕΕ, ο τομέας της ντομάτας, που αποτελούσε παραδοσιακά βασικό προϊόν των Καναρίων Νήσων, έχει παρουσιάσει κατακόρυφη πτώση, τόσο στην παραγωγή όσο και στις εξαγωγές. Αντιθέτως, το POSEI βοήθησε τον τομέα του γάλακτος στις Αζόρες να διατηρήσει την ανταγωνιστικότητά του και σταθερά επίπεδα παραγωγής.
Πάντως, μακροπρόθεσμα, το μέλλον αυτών των τομέων απειλείται από τις περιβαλλοντικές, κλιματικές και δημογραφικές προκλήσεις με τις οποίες βρίσκονται αντιμέτωπες οι εξόχως απόκεντρες περιοχές. Μεγάλες γεωργικές εκτάσεις χρησιμοποιούνται για μόνιμες καλλιέργειες,επιβαρύνοντας έτσι την υγεία του εδάφους, μια κατάσταση που συντηρείται λόγω της έλλειψης διαφοροποίησης ή αμειψισποράς των καλλιεργειών. Το ΕΕΣ επισημαίνει ότι τα προγράμματα POSEI δεν λαμβάνουν επαρκώς υπόψη τις ανάγκες προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, παρά τον αυξημένο κίνδυνο ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως οι κυκλώνες και οι παρατεταμένες ξηρασίες. Η γήρανση του γεωργικού πληθυσμού επιδεινώνει περαιτέρω αυτές τις πιέσεις.
Το ΕΕΣ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να επανεξετάσει τη στήριξη της ΕΕ για τις παραδοσιακές γεωργικές δραστηριότητες στις εξόχως απόκεντρες περιοχές, να ενισχύσει τη διαφοροποίηση των καλλιεργειών και του ζωικού κεφαλαίου και να βελτιώσει την αξιολόγηση του κατά πόσον η στήριξη των εισαγωγών ωφελεί πραγματικά τους τελικούς χρήστες.
