H συμπερίληψη των «ορυκτών της ενεργειακής μετάβασης» στο προσχέδιο κειμένου της COP30 στο Μπελέμ της Βραζιλίας σηματοδοτεί μια καθοριστική στιγμή στην παγκόσμια κλιματική διπλωματία. Για πρώτη φορά στην ιστορία των διαπραγματεύσεων του ΟΗΕ για το κλίμα (UNFCCC), αναγνωρίζεται επίσημα ότι η μετάβαση σε ένα σύστημα καθαρής ενέργειας δεν εξαρτάται μόνο από την κατάργηση των ορυκτών καυσίμων, αλλά και από τη δίκαιη διακυβέρνηση της εφοδιαστικής αλυσίδας των κρίσιμων πρώτων υλών.
Το Παράδοξο της Πράσινης Επανάστασης
Η παγκόσμια στροφή προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) και την ηλεκτροκίνηση τροφοδοτείται από μέταλλα όπως ο χαλκός, το λίθιο, το κοβάλτιο, το νικέλιο και ο γραφίτης. Αυτά τα στοιχεία είναι απαραίτητα για την κατασκευή μπαταριών, ηλεκτρικών οχημάτων, ανεμογεννητριών και φωτοβολταϊκών πάνελ. Η ζήτηση για τα κρίσιμα αυτά ορυκτά αναμένεται να τριπλασιαστεί έως το 2030, δημιουργώντας μια πρωτοφανή παγκόσμια «βιασύνη» για εξόρυξη.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται το κεντρικό παράδοξο: Η μάχη για τη σωτηρία του πλανήτη από την κλιματική κρίση κινδυνεύει να πυροδοτήσει μια νέα κρίση κοινωνικής δικαιοσύνης και περιβαλλοντικής υποβάθμισης.
Η Φωνή του Παγκόσμιου Νότου
Η ένταξη του θέματος στο κείμενο της COP30 αποτελεί νίκη για τις αναπτυσσόμενες χώρες που είναι πλούσιες σε ορυκτά, κυρίως στην Αφρική και τη Λατινική Αμερική. Οι χώρες αυτές έχουν εκφράσει έντονη ανησυχία ότι η αυξανόμενη παγκόσμια ζήτηση απειλεί να αναβιώσει παλιά «μοντέλα εξόρυξης» και αποικιοκρατικής εκμετάλλευσης.
Σύμφωνα με τους εκπροσώπους τους, εάν δεν υπάρξουν ρητές και δεσμευτικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές διασφαλίσεις, η ενεργειακή μετάβαση θα καταλήξει σε ένα μοντέλο όπου:
-
Οι πόροι εξάγονται με ελάχιστο κόστος από τον Παγκόσμιο Νότο.
-
Οι κοινότητες μένουν πίσω με περιβαλλοντικές ζημιές, χαμηλής ειδίκευσης θέσεις εργασίας και ελάχιστο οικονομικό όφελος.
-
Τα δικαιώματα των αυτόχθονων πληθυσμών καταστρατηγούνται, καθώς οι εξορυκτικές δραστηριότητες συχνά επηρεάζουν άμεσα τα εδάφη τους.
Το προσχέδιο του ΟΗΕ, στο πλαίσιο του Προγράμματος Εργασίας για τη Δίκαιη Μετάβαση (Just Transition Work Programme), αναγνωρίζει ρητά την ανάγκη για ενίσχυση της διακυβέρνησης των ορυκτών, τη διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την προώθηση της τοπικής προστιθέμενης αξίας στις χώρες παραγωγής. Τονίζει επίσης τη σημασία των κοινοτήτων που επηρεάζονται να βρίσκονται «στο επίκεντρο» του σχεδιασμού και της εφαρμογής των κλιματικών μέτρων.
Η Πρόκληση της Υλοποίησης
Παρόλο που η αναγνώριση στο κείμενο αποτελεί ένα «πραγματικό πρώτο βήμα», η μάχη για την οριστικοποίηση των δεσμεύσεων παραμένει σκληρή. Το κείμενο, ως προσχέδιο, περιέχει ακόμη πολλές «αγκύλες» (bracketed language), που σημαίνει ότι τα συγκεκριμένα σημεία δεν έχουν συμφωνηθεί από όλες τις χώρες.
Οι μη κυβερνητικές οργανώσεις και οι ομάδες της κοινωνίας των πολιτών ζητούν τη δημιουργία ενός παγκόσμιου μηχανισμού (όπως το προτεινόμενο Belém Action Mechanism – BAM), ο οποίος θα διασφαλίζει τον συντονισμό, τη διαφάνεια και την ισότητα στις αλυσίδες αξίας των ορυκτών. Η υιοθέτηση κυκλικών οικονομικών προσεγγίσεων και βιώσιμων προτύπων κατανάλωσης είναι επίσης κεντρική απαίτηση, με στόχο τη μείωση της συνολικής ζήτησης.
Η ένταξη των ορυκτών της ενεργειακής μετάβασης στην κλιματική ατζέντα της COP30 επιβεβαιώνει μια κρίσιμη πολιτική και ηθική εξέλιξη: δεν μπορεί να υπάρξει κλιματική δράση χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη.
Η επιτυχία του στόχου του 1,5°C εξαρτάται άμεσα από την ταχύτητα και την κλίμακα των ΑΠΕ. Ωστόσο, η ποιότητα της μετάβασης κρίνεται πλέον από το πώς θα διαχειριστούμε τις πρώτες ύλες. Εάν η πράσινη μετάβαση χρηματοδοτήσει μια νέα γενιά περιβαλλοντικών και κοινωνικών αδικιών στον Παγκόσμιο Νότο, τότε θα έχει αποτύχει στον πυρήνα της αρχής της «Δίκαιης Μετάβασης».
Η διάσκεψη του Μπελέμ έχει την ιστορική ευκαιρία να γεφυρώσει το «χάσμα εξόρυξης» (mining gap) και να θεσπίσει ένα νέο παγκόσμιο πρότυπο: Ένα πρότυπο που εξισορροπεί την κλιματική αναγκαιότητα με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τη βιώσιμη ανάπτυξη.
Η διασφάλιση της δίκαιης διακυβέρνησης των κρίσιμων ορυκτών αποτελεί πλέον τον νέο, κρίσιμο πυλώνα της παγκόσμιας μάχης για το κλίμα.
